تغییر ریل حمایت دولت به نفع معیشت مردم

حذف ارز ترجیحی فقط حذف یک نرخ ارزی نیست؛ تغییر یک سازوکار است. سازوکاری که سال‌ها یارانه را به واردکننده می‌داد و حالا قرار است مستقیماً به مصرف‌کننده برسد؛ تغییری که اگر درست اجرا شود، می‌تواند مسیر حمایت از معیشت را شفاف‌تر و کم‌هزینه‌تر کند.

گروه اقتصادی خبرگزاری فارس؛ ارز ترجیحی سال‌ها به‌عنوان ابزار اصلی حمایت از کالاهای اساسی در اقتصاد ایران استفاده شد. منطق ساده بود: دولت ارز ارزان می‌دهد تا کالا ارزان وارد شود و مردم با قیمت پایین‌تری خرید کنند. اما اقتصاد واقعی مسیر دیگری رفت.به‌تدریج، فاصله بین نرخ ارز ترجیحی و نرخ بازار آزاد آن‌قدر بزرگ شد که این سیاست از ابزار حمایت، به موتور رانت و ناکارآمدی تبدیل شد. نتیجه این شد که یارانه در ابتدای زنجیره توزیع گم می‌شد و اثر آن در انتهای زنجیره، یعنی سفره مردم، بسیار محدود بود.حذف ارز ترجیحی، در واقع تلاشی است برای اصلاح همین مسیر معیوب.

قبل از حذف؛ ارز به چه کسی داده می‌شد و چرا اثرش کم بود؟

در مدل قبلی، دولت ارز ترجیحی را به واردکنندگان کالاهای اساسی می‌داد. یارانه نه به خانوار، بلکه به نرخ ارز تخصیص می‌یافت. این یعنی دولت امیدوار بود واردکننده، ارز ارزان را به قیمت ارزان منتقل کند.اما در عمل، چند مشکل جدی وجود داشت. اول اینکه نظارت بر زنجیره واردات تا توزیع بسیار دشوار بود. دوم اینکه اختلاف قیمت ارز ترجیحی با بازار آزاد، انگیزه قوی برای تخلف، احتکار یا فروش کالا با نرخ آزاد ایجاد می‌کرد. سوم اینکه بخش قابل‌توجهی از یارانه، قبل از رسیدن به مصرف‌کننده نهایی، جذب واسطه‌ها می‌شد.به همین دلیل، حتی با تخصیص میلیاردها دلار ارز ترجیحی، قیمت کالاهای اساسی رشد کرد و فشار معیشتی کاهش نیافت.

حذف ارز ترجیحی یعنی چه سازوکاری جایگزین می‌شود؟

با حذف ارز ترجیحی، دولت عملاً از حمایت «غیرمستقیم و مبهم» فاصله می‌گیرد و به سمت حمایت «مستقیم و قابل‌ردیابی» حرکت می‌کند.در این مدل جدید، ارز کالاهای اساسی از نرخ‌های نزدیک‌تر به بازار تأمین می‌شود و منابع آزادشده به شکل یارانه مستقیم یا کالابرگ به مردم می‌رسد.تفاوت اصلی اینجاست که دولت دیگر قیمت ارز را دستکاری نمی‌کند، بلکه قدرت خرید خانوار را تقویت می‌کند. این تغییر، مسیر یارانه را کوتاه‌تر و شفاف‌تر می‌کند و امکان نظارت را بالا می‌برد.

چه چیزی در رفتار بازار تغییر می‌کند؟

حذف ارز ترجیحی باعث می‌شود قیمت‌ها واقعی‌تر شوند و سیگنال‌های غلط از بازار حذف شود. در مدل قبلی، قیمت مصنوعی ارز باعث می‌شد تصمیم‌گیری اقتصادی مخدوش شود؛ از واردات بیش از نیاز گرفته تا قاچاق معکوس.در مدل جدید، واردکننده با ارز واقعی کار می‌کند و یارانه در جای دیگری جبران می‌شود. این موضوع به‌تدریج رانت را کاهش می‌دهد، تخصیص منابع را بهبود می‌بخشد و فشار بر ذخایر ارزی را کم می‌کند.

معیشت مردم چطور بهتر شود؟

بهبود معیشت نه از مسیر ارز ارزان، بلکه از مسیر قدرت خرید واقعی اتفاق می‌افتد. اگر یارانه به‌صورت مستقیم به خانوار برسد، مردم می‌توانند اثر آن را لمس کنند، نه اینکه فقط در آمارهای تخصیص ارز دیده شود.کالابرگ یا پرداخت هدفمند، این امکان را می‌دهد که دولت دقیق بداند چه میزان حمایت انجام داده و خانوار نیز بداند چه مقدار یارانه دریافت کرده است. در چنین شرایطی، حتی اگر قیمت اسمی کالا بالا برود، بخشی از فشار با یارانه مستقیم جبران می‌شود.

شرط موفقیت کجاست؟

نکته کلیدی این است که حذف ارز ترجیحی به‌تنهایی معجزه نمی‌کند. اگر یارانه جبرانی کافی نباشد یا با تأخیر پرداخت شود، فشار کوتاه‌مدت بر معیشت افزایش می‌یابد. همچنین اگر انضباط بودجه‌ای رعایت نشود و دولت کسری را با خلق پول جبران کند، اثر حمایتی یارانه از بین می‌رود.موفقیت این سیاست به سه عامل وابسته است: پرداخت به‌موقع، هدف‌گیری درست دهک‌ها و کنترل تورم از مسیر بودجه و سیاست پولی.

تغییر ریل حمایت

محمد صادقی، کارشناس اقتصادی در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری فارس گفت: حذف ارز ترجیحی به معنای تغییر مسیر حمایت در اقتصاد ایران است.از حمایت از واردات به حمایت از مصرف‌کننده. این کارشناس اقتصادی ادامه داد: در مدل قدیمی، یارانه قبل از رسیدن به مردم فرسوده می‌شد؛ در مدل جدید، هدف این است که یارانه مستقیم‌تر و شفاف‌تر به معیشت خانوار برسد.وی افزود: اگر این تغییر با سیاست‌های مکمل همراه شود، می‌تواند یکی از اصلاحات مهم اقتصادی سال‌های اخیر باشد؛ اصلاحی که نه با ارز ارزان، بلکه با قدرت خرید واقعی از مردم حمایت می‌کند.با دنبال‌کردن صفحه اقتصادی خبرگزاری فارس در جریان آخرین تحولات اقتصادی ایران و جهان قرار بگیرید.

منبع: خبرگزاری فارس

لینک کوتاه: